خيلى كم باشند در اينجا احاطه به آراء آنها ميسور است ولى ارزشى ندارد فما قصد لم يقع لم وقع يقصد . قوله كيف كان : مرحوم شيخ فرمودند : ما هو مستلزم عادتا لقول الامام ( ع ) مستحيل التحقق هنا و ما هو ممكن التحقّق ليس مستلزما لمقالة المعصوم پس آن اجماع ارزشمند كه مبتنى بر اتفاق كل در عصر واحد يا در جميع اعصار باشد محقّق نشده در اينجا سؤالى مطرح مىشود و آن اينكه بزرگانى امثال علامه و محقق و شهيد اول و ثانى در كتب خود در مسائل فراوانى ادّعاى اجماع نموده‌اند و ظاهر تعبيرشان هم اتفاق الكلّ فى عصر بلكه فى الاعصار و القرون است مثلا مىگويند : عند الاصحاب ، عند الإمامية ، عندنا و . . . كه جمع با الف و لام مفيد عموم است يعنى هيچ‌كدام از فقهاء اماميه هيچ عصرى مخالفت نكرده‌اند حال از شما مىپرسيم : شما كه مىگوئيد اتفاق الكل واقع نشده و مستحيل التحقّق است پس اين ادعاهاى اجماع را چه مىگوئيد ؟ شيخ ره مىفرمايد : مطلبى كه ما گفتيم قابل خدشه نيست و لذا به ناچار بايد در اين ظواهر تصرف نموده و حمل بر خلاف ظاهر كنيم سپس سه توجيه ذكر مىكنند : 1 - منظور اين حضرات از اجماع ، اجماع مصطلح يعنى اتفاق الكل فى عصر و بطريق اولى فى الاعصار نيست بلكه مراد اتفاق المعروفين است ولى با تسامح ادّعاى اجماع كرده‌اند از باب اينكه غالبا نظر غير معروفين با معروفين يكى است . حال اگر مراد اين باشد مىگوئيم : چنين اجماعى نه حجيت دارد و نه اجماع مصطلح است . 2 - منظورشان از اجماع همان اجماع مصطلح يعنى اتفاق الكل است منتهى اين اتفاق الكل را از طريق اتفاق معروفين حدس زده سپس قول امام